Hướng dẫn kỹ thuật vượt cạn: Hít thở, tư thế và phối hợp rặn sinh

Tìm hiểu kỹ thuật vượt cạn: cách hít thở, thư giãn, đổi tư thế và phối hợp rặn sinh với nhân viên y tế, những lưu ý an toàn mẹ bầu cần biết.

Trước ngày dự sinh, mẹ thường băn khoăn khi đau bụng chuyển dạ nên thở thế nào, có thể đi lại không và khi nào mới bắt đầu rặn? Kỹ thuật vượt cạn gồm những cách giúp mẹ giữ bình tĩnh, ứng phó với cơn co và phối hợp với nhân viên y tế trong lúc sinh. Mỗi cuộc sinh diễn ra khác nhau, vì thế, tư thế, cách thở và cách rặn phù hợp còn tùy tình trạng của mẹ và em bé, phương pháp giảm đau và đánh giá của bác sĩ hoặc hộ sinh. Bài viết dưới đây của Trung tâm Y khoa NeoMedic sẽ giúp mẹ nắm được các kỹ năng cơ bản để chủ động nói ra nhu cầu, đồng thời làm theo hướng dẫn tại nơi sinh.

Mẹ có thể chuẩn bị ba nhóm kỹ năng: hít thở và thư giãn khi có cơn co, đổi tư thế hoặc đi lại khi được cho phép, phối hợp rặn sinh theo hướng dẫn của bác sĩ, hộ sinh. Không có một nhịp thở, tư thế hay cách rặn phù hợp với mọi người. Điều quan trọng là mẹ cảm thấy dễ chịu trong khả năng cho phép và báo rõ cảm giác của mình để ê-kíp hỗ trợ kịp thời.

Chuẩn bị kỹ năng vượt cạn trước ngày sinh

Trước ngày dự sinh, mẹ có thể tập làm quen với hơi thở và tìm hiểu các giai đoạn chuyển dạ. Những điều này giúp mẹ biết lúc nào có thể tự thư giãn, lúc nào cần báo nhân viên y tế.

Hiểu các giai đoạn chuyển dạ để phối hợp đúng lúc

Khi chuyển dạ, cổ tử cung dần mở để em bé có thể chào đời. Giai đoạn hai bắt đầu khi cổ tử cung đã mở hoàn toàn và kéo dài đến khi em bé được sinh ra. Bác sĩ hoặc hộ sinh sẽ đánh giá giai đoạn chuyển dạ, mẹ không thể tự biết cổ tử cung mở đến đâu chỉ qua cảm giác đau hay muốn rặn. [1, 2, 3]

  • Khi các cơn co xuất hiện, mẹ hãy thở theo nhịp dễ chịu, thử thả lỏng vai và bàn tay, đồng thời nói với người hỗ trợ nếu cơn co làm mẹ khó chịu hơn. Cơn co thay đổi thì cách hỗ trợ cũng có thể thay đổi.
  • Trong khoảng nghỉ giữa các cơn co. mẹ có thể nghỉ, đổi điểm tựa hoặc nhờ người hỗ trợ chỉnh tư thế nếu sức khỏe và điều kiện theo dõi cho phép. Khi mệt, nghỉ ngơi cũng là một lựa chọn phù hợp.
  • Khi bước vào giai đoạn rặn, hãy đợi bác sĩ hoặc hộ sinh đánh giá và hướng dẫn. Cảm giác đau tăng hay muốn sinh nhanh không đủ để xác định đã đến lúc rặn.

Khi không rõ mình đang ở giai đoạn nào, mẹ nên hỏi người đang trực tiếp theo dõi cuộc sinh. [1, 2, 3]

ky-thuat-vuot-can

Hiểu rõ các giai đoạn giúp mẹ bình tĩnh hơn

Chuẩn bị tinh thần và người đồng hành

Một lời giải thích dễ hiểu và sự có mặt của người đồng hành phù hợp có thể giúp mẹ yên tâm hơn. WHO cũng ghi nhận lợi ích của hỗ trợ liên tục trong chuyển dạ, song người đồng hành có được vào khu sinh hay không còn tùy quy định và điều kiện của cơ sở y tế. [1, 4]

  • Hỏi bác sĩ khi nào nên liên hệ cơ sở sản khoa và gọi đến đâu khi có dấu hiệu chuyển dạ. Nếu thai kỳ được theo dõi vì nguy cơ riêng, mẹ nên xin hướng dẫn dành cho trường hợp của mình.
  • Lúc nghỉ ngơi, thử hít thở nhẹ nhàng và để ý khi vai, hàm hoặc bàn tay bắt đầu gồng. Mục đích là quen với cách thả lỏng, chứ không phải luyện một bài thở bảo đảm hết đau.
  • Nói trước với ê-kíp nếu mẹ muốn đổi tư thế, cần không gian riêng tư hoặc muốn tìm hiểu phương pháp giảm đau. Những mong muốn này sẽ được xem xét theo tình trạng cuộc sinh.
  • Người đồng hành có thể ở bên động viên, giúp mẹ nói rõ điều đang khó chịu và chuyển câu hỏi đến hộ sinh. Người này hỗ trợ tinh thần, còn theo dõi sức khỏe mẹ và thai vẫn thuộc trách nhiệm của ê-kíp.
ky-thuat-vuot-can-an-toan

Trong quá trình vượt cạn mẹ sẽ được các bác sĩ hướng dẫn kỹ thuật vượt cạn

Kỹ thuật hỗ trợ mẹ khi chuyển dạ

Khi có cơn co, mẹ có thể dùng hơi thở và cách thư giãn quen thuộc để bớt căng thẳng. Mẹ cũng có thể hỏi về đổi tư thế hoặc vận động nếu phù hợp. Với các biện pháp cần thiết bị theo dõi, hỗ trợ đổi tư thế khi gây tê hoặc thao tác liên quan tầng sinh môn, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn hay trực tiếp thực hiện. [1, 2]

Hít thở và thư giãn khi xuất hiện cơn co

Khi cơn co đến, mẹ có thể tập trung vào hơi thở và thả lỏng cơ thể để bớt căng thẳng. Hít thở và thư giãn là những cách hỗ trợ không dùng thuốc, nhưng không có công thức đếm nhịp chung cho tất cả sản phụ. [1]

  • Chọn nhịp thở dễ chịu: Hít vào, thở ra nhẹ nhàng theo khả năng. Nếu đang làm theo một nhịp đếm mà thấy mệt hoặc khó chịu, hãy nói ngay để được hỗ trợ thay đổi.
  • Chú ý đến cảm giác cơ thể: Khi cơn co mạnh lên, chú ý đến hơi thở có thể giúp mẹ bớt phân tán. Lúc cơn co qua đi, mẹ có thể tranh thủ nghỉ và lấy lại sức.
  • Thả lỏng những vùng đang căng: Thử nhận ra vai có nhô lên, hàm có siết chặt hoặc bàn tay có nắm quá chặt không. Mẹ có thể thả lỏng từng vùng, nhờ người đồng hành động viên nếu điều đó khiến mình dễ chịu.

Nín thở kéo dài, thở gấp liên tục hay cố làm theo một nhịp đếm cứng không phải mục tiêu của bài tập. Nếu mẹ có biểu hiện khó chịu trong lúc tập thở, cần báo nhân viên y tế thay vì cố hoàn thành.

Đổi tư thế và vận động khi được cho phép

Với thai phụ nguy cơ thấp, vận động và đổi tư thế trong chuyển dạ có thể giúp mẹ tìm được vị trí dễ chịu hơn. Mẹ nên hỏi hộ sinh trước khi di chuyển, nhất là nếu đang được theo dõi bằng thiết bị hoặc đã dùng phương pháp giảm đau có thể ảnh hưởng cảm giác chân. [1, 2]

Trường hợp

Trao đổi với nhân viên y tế

Điều kiện

Khi có cơn coHỏi nhân viên y tế về cách đứng, ngồi hoặc đổi tư thế giúp mẹ dễ chịu hơnChỉ thực hiện khi tình trạng mẹ - thai và phương án theo dõi cho phép
Giữa các cơn coNghỉ ở tư thế thoải mái, thay đổi điểm tựa hoặc vị trí nằm/ngồi nếu muốnĐiều chỉnh từ từ, có người hỗ trợ khi cần
Đã gây tê ngoài màng cứngTrao đổi về tư thế nằm nghiêng hoặc cách đổi tư thế trên giườngNhân viên y tế đánh giá khả năng vận động, cảm giác chân và nhu cầu theo dõi
Cần hạn chế vận động để theo dõiHỏi ê-kíp về các thay đổi tư thế nhỏ có thể thực hiệnKhông tự rời giường hoặc tháo phương tiện theo dõi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mẹ có thể thấy thoải mái ở tư thế này nhưng lại muốn đổi khi cơn co thay đổi. NICE khuyến khích tránh nằm ngửa phẳng kéo dài trong những hoàn cảnh nhất định và hỗ trợ sản phụ chọn tư thế phù hợp, kể cả khi đã gây tê ngoài màng cứng. Nếu đã gây tê ngoài màng cứng, mẹ có thể trao đổi với hộ sinh để điều chỉnh tư thế cho dễ chịu. Chỉ đứng dậy hoặc đi lại khi nhân viên y tế đã kiểm tra sức cơ, cảm giác chân và xác nhận có thể di chuyển an toàn với hỗ trợ. [1, 2]

ky-thuat-vuot-can-theo bac-si

Mẹ có thể đổi tư thế khi cơn co thay đổi

Trao đổi với nhân viên y tế để được hỗ trợ

Nếu thở và nghỉ ngơi vẫn chưa đủ giúp mẹ dễ chịu, hãy nói với hộ sinh điều mình cần. Nhân viên y tế có thể trao đổi thêm về những cách hỗ trợ phù hợp khi vẫn theo dõi sức khỏe mẹ và thai. [1, 2, 4]

  • Khi mẹ cảm thấy căng thẳng, có thể nhờ hộ sinh hướng dẫn cách thư giãn, điều chỉnh tư thế nghỉ hoặc giải thích bước chăm sóc tiếp theo.
  • Nếu muốn đổi tư thế nhưng đang gắn thiết bị theo dõi hoặc cảm thấy không vững, mẹ nên đề nghị người hỗ trợ giúp điều chỉnh thay vì tự di chuyển.
  • Nếu muốn biết về chườm ấm vùng tầng sinh môn (vùng nằm giữa âm đạo và hậu môn), mẹ có thể hỏi ê-kíp. Biện pháp này chỉ được cân nhắc ở giai đoạn phù hợp và do nhân viên y tế thực hiện theo đánh giá chuyên môn, với sự đồng ý của mẹ.

Phối hợp rặn sinh an toàn

Thời điểm rặn sinh được xác định dựa trên giai đoạn chuyển dạ và tình trạng mẹ, em bé. Mẹ có thể muốn rặn rất rõ, hoặc cảm giác này mờ đi khi có gây tê ngoài màng cứng. Hãy báo điều mình đang cảm nhận để bác sĩ hoặc hộ sinh hướng dẫn. [1, 2, 3]

Thời điểm bắt đầu rặn sinh

Giai đoạn hai của chuyển dạ bắt đầu khi cổ tử cung mở hoàn toàn. Nếu muốn rặn mà chưa được hướng dẫn, mẹ hãy báo ngay cho hộ sinh hoặc bác sĩ. [2, 3]

  • Tình trạng cổ tử cung: Nhân viên y tế sẽ kiểm tra mẹ đã đến giai đoạn rặn hay chưa. Cảm giác muốn rặn không thay thế được bước đánh giá này.
  • Tình trạng mẹ và thai: Ê-kíp theo dõi cả mẹ và em bé để quyết định khi nào nên hướng dẫn rặn hoặc thay đổi cách chăm sóc.
  • Phương pháp giảm đau: Sau gây tê ngoài màng cứng, cảm giác muốn rặn có thể ít rõ hơn. Nhân viên y tế sẽ hướng dẫn dựa trên tình trạng lúc đó.

Các hướng dẫn chuyên môn có điểm khác nhau về thời điểm bắt đầu rặn sau gây tê ngoài màng cứng. ACOG khuyến nghị bắt đầu rặn khi cổ tử cung mở hết, trong khi WHO và NICE có các tình huống cho phép trì hoãn rặn với điều kiện theo dõi phù hợp. Vì vậy, mẹ nên làm theo hướng dẫn tại nơi sinh thay vì tự chọn thời điểm dựa trên một mốc giờ đọc được. [1, 2, 3]

ky-thuat-vuot-can-ran-sinh

Phối hợp rặn sinh theo hướng dẫn

Hướng dẫn cách rặn

Một số mẹ cảm thấy thôi thúc muốn rặn rõ rệt khi cuộc sinh tiến triển. Số khác có thể ít cảm giác hơn, đặc biệt khi được giảm đau bằng gây tê ngoài màng cứng. Hộ sinh có thể dựa vào cảm giác của mẹ để hướng dẫn phối hợp, đồng thời điều chỉnh nếu quá trình sinh thay đổi. [1, 2]

  • Khi mẹ còn cảm nhận rõ cơn co và muốn rặn: Hộ sinh có thể hướng dẫn mẹ tận dụng cảm giác muốn rặn tự nhiên khi đến giai đoạn phù hợp, rồi điều chỉnh nếu diễn tiến thay đổi.
  • Khi cảm giác muốn rặn không rõ hoặc có gây tê ngoài màng cứng: Ê-kíp có thể hướng dẫn mẹ phối hợp với cơn co, điều chỉnh tư thế hoặc cách rặn dựa trên tình trạng lúc đó.
  • Nếu chưa được xác nhận đã đến giai đoạn rặn, mẹ không nên tự cố đẩy theo từng cơn co. Cảm giác muốn rặn là thông tin cần báo cho nhân viên y tế.
  • Khi được hướng dẫn rặn nhưng cảm thấy quá mệt, chóng mặt hoặc không thể phối hợp, mẹ nên nói rõ để ê-kíp đánh giá và hỗ trợ.
  • Rặn đúng không được đánh giá bằng số giây nín thở hay mức độ gồng sức. Hãy trao đổi với hộ sinh nếu một cách rặn khiến mẹ quá mệt.

Những điều cần nhớ khi vượt cạn

Những kỹ thuật mẹ tập trước sinh giúp mẹ phối hợp tốt hơn, nhưng không cho biết cổ tử cung đã mở bao nhiêu hay em bé đang ra sao. Khi đang chuyển dạ, hãy báo nhân viên y tế nếu cảm giác thay đổi rõ rệt, mẹ thấy khó chịu hơn hoặc không thể phối hợp như trước. [1, 2]

  • Nếu muốn rặn khi chưa được đánh giá, hãy báo hộ sinh để được kiểm tra và hướng dẫn trước khi phối hợp.
  • Nếu thấy mất thăng bằng hoặc khó chịu khi đổi tư thế, hãy dừng lại và nhờ người hỗ trợ. Đặc biệt sau gây tê, mẹ cần được đánh giá trước khi rời giường.
  • Nếu nhịp thở đang tập khiến mẹ mệt, hãy nói ngay để điều chỉnh theo cảm giác và sự hỗ trợ của hộ sinh.
  • Nếu mẹ nhận thấy dấu hiệu bất thường hoặc lo lắng về em bé, hãy báo nhân viên y tế ngay. Nếu còn ở nhà, cần liên hệ cơ sở đang theo dõi thai hoặc cơ sở y tế để được hướng dẫn kịp thời, thay vì tự xác định thời điểm chờ.
cach-tho-ky-thuat-vuot-can

Hít thở đúng cách để giữ sức

Câu hỏi thường gặp về kỹ thuật vượt cạn

Có cần tập thở trước khi sinh không?

Mẹ có thể làm quen với cách thở nhẹ nhàng và thả lỏng cơ thể trước sinh. Không có bài tập bắt buộc cho tất cả thai phụ hoặc cách thở bảo đảm hết đau. [1]

Đã gây tê ngoài màng cứng có thể đổi tư thế không?

Có thể. Mẹ có thể được hỗ trợ đổi tư thế trên giường, tùy cảm giác chân và yêu cầu theo dõi. Hãy hỏi hộ sinh trước khi di chuyển hoặc rời giường. [2]

Học lớp tiền sản có bảo đảm sinh thường không?

Không. Lớp tiền sản giúp mẹ chuẩn bị kiến thức và kỹ năng, còn phương pháp sinh tùy sức khỏe mẹ, em bé và diễn tiến chuyển dạ. Mẹ nên trao đổi với bác sĩ về những yếu tố liên quan đến thai kỳ của mình.

cau-hoi-ky-thuat-vuot-can

Lớp học tiền sản giúp mẹ chuẩn bị kiến thức và kỹ năng trước sinh

Làm quen với kỹ thuật vượt cạn giúp mẹ bớt bỡ ngỡ khi có cơn co hoặc đến lúc rặn. Trước ngày sinh, mẹ có thể ghi lại câu hỏi về thở, tư thế và giảm đau để trao đổi với bác sĩ sản phụ khoa. Khi chuyển dạ, hãy nói rõ cảm giác của mình để hộ sinh hỗ trợ phù hợp.

Thông tin trong bài nhằm hỗ trợ tìm hiểu kiến thức, không thay thế khám thai, theo dõi chuyển dạ hoặc hướng dẫn trực tiếp của nhân viên y tế.

Tài liệu tham khảo

  1. World Health Organization (WHO). WHO recommendations: intrapartum care for a positive childbirth experience. 2018. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513805/
  2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Intrapartum care, NG235. 2023.  https://www.nice.org.uk/guidance/ng235/chapter/Recommendations
  3. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). First and Second Stage Labor Management. Clinical Practice Guideline No. 8, 2024. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/clinical-practice-guideline/articles/2024/01/first-and-second-stage-labor-management
  4. WHO. Companion of choice during labour and childbirth for improved quality of care. 2020. https://www.who.int/publications/i/item/WHO-SRH-20.13
  5. Bộ Y tế. Quyết định 4128/QĐ-BYT ngày 29/7/2016, Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/The-thao-Y-te/Quyet-dinh-4128-QD-BYT-2016-Huong-dan-quoc-gia-ve-cac-dich-vu-cham-soc-suc-khoe-sinh-san-357665.aspx