Thời điểm làm test nhanh sốt xuất huyết và cách đọc kết quả

Khi nghi ngờ mắc sốt xuất huyết, nhiều người muốn làm test nhanh sốt xuất huyết càng sớm càng tốt để biết mình có nhiễm virus dengue hay không. Tuy nhiên, thời điểm xét nghiệm ảnh hưởng trực tiếp đến loại dấu ấn có thể phát hiện. Kháng nguyên NS1 thường có vai trò trong giai đoạn sớm, trong khi các kháng thể IgM và IgG xuất hiện theo diễn biến đáp ứng miễn dịch của cơ thể.

Vì vậy, kết quả âm tính hoặc dương tính cần quan tâm đến ngày bệnh, loại test và triệu chứng. Khi đọc kết quả, cần biết người bệnh đang ở ngày thứ mấy kể từ khi khởi phát triệu chứng và test đang tìm NS1, IgM hay IgG.

Bài viết dưới đây được tham vấn y khoa bởi bác sĩ CKI Cao Thị Anh Vân- Trưởng phòng Xét nghiệm tại Trung tâm Y khoa NeoMedic sẽ giúp bạn hiểu thời điểm làm test, ý nghĩa của NS1 và IgM/IgG, cách đọc kết quả cũng như những trường hợp không nên chờ kết quả test mới đi khám.

“Test nhanh sốt xuất huyết có thể tìm kháng nguyên NS1 của virus dengue hoặc kháng thể IgM/IgG mà cơ thể tạo ra sau khi nhiễm. Không có một ngày duy nhất là “chính xác nhất” cho mọi loại test vì khả năng phát hiện từng dấu ấn thay đổi theo thời gian.

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, xét nghiệm nhanh NS1 được sử dụng từ ngày 1 đến ngày 7 của bệnh và ưu tiên trong 5 ngày đầu. Từ ngày thứ 5, nếu NS1 âm tính, IgM/IgG có thể được sử dụng theo hướng dẫn và bối cảnh phù hợp.

Có thể hiểu ngắn gọn: trong giai đoạn sớm, NS1 là dấu ấn đáng chú ý; từ khoảng ngày thứ 5, IgM/IgG có thêm vai trò; sau ngày thứ 7, IgM trở nên quan trọng hơn trong chiến lược xét nghiệm.

Kết quả âm tính không phải lúc nào cũng loại trừ sốt xuất huyết. Nếu có triệu chứng đáng lo hoặc dấu hiệu cảnh báo, người bệnh cần được đánh giá y tế thay vì chờ test nhanh chuyển sang dương tính.”

Test nhanh sốt xuất huyết là gì?

Test nhanh sốt xuất huyết là cách gọi thường dùng cho các xét nghiệm nhanh nhằm phát hiện một số dấu ấn liên quan đến nhiễm virus dengue. Tùy loại kit, xét nghiệm có thể tìm kháng nguyên của virus hoặc kháng thể do hệ miễn dịch tạo ra.

Các loại thường được nhắc đến gồm:

• Test nhanh NS1: Tìm kháng nguyên NS1 liên quan đến virus dengue, có giá trị đặc biệt trong các giai đoạn sốt xuất huyết sớm.
• Test nhanh IgM/IgG: Tìm các kháng thể mà cơ thể tạo ra để đáp ứng với tình trạng nhiễm dengue.
• Test kết hợp NS1 + IgM/IgG: Một số sản phẩm có thể kiểm tra nhiều dấu ấn trên cùng một bộ test; cách bố trí, cách đọc và hiệu năng phụ thuộc từng sản phẩm.

NS1 và IgM/IgG không có cùng ý nghĩa và cũng không xuất hiện giống nhau trong suốt quá trình bệnh. NS1 là dấu ấn liên quan đến virus, còn IgM/IgG phản ánh đáp ứng miễn dịch của cơ thể. Vì vậy, không nên chỉ nhìn kết quả “âm tính” hoặc “dương tính” rồi tự kết luận.

Test nhanh sốt xuất huyết không đồng nghĩa với tất cả xét nghiệm chẩn đoán dengue. PCR/NAAT, ELISA và các xét nghiệm thực hiện trong phòng xét nghiệm có nguyên lý, mục tiêu phát hiện và cách sử dụng khác với test nhanh. Dữ liệu về độ chính xác của một phương pháp hoặc sản phẩm cụ thể vì thế không nên được áp dụng cho tất cả test nhanh trên thị trường.

Kit xét nghiệm sốt xuất huyết

Thời điểm cần làm test nhanh sốt xuất huyết

Không có một mốc thời gian duy nhất để mọi loại test nhanh sốt xuất huyết đều đạt hiệu quả cao nhất. Điều quan trọng là xác định người bệnh đang ở ngày thứ mấy kể từ khi khởi phát triệu chứng và loại test đang tìm dấu ấn nào.

Theo hướng dẫn chẩn đoán, điều trị sốt xuất huyết Dengue của Bộ Y tế Việt Nam năm 2023, xét nghiệm nhanh NS1 được sử dụng từ ngày 1 đến ngày 7 của bệnh, ưu tiên trong 5 ngày đầu. Xét nghiệm IgM/IgG được đề cập từ ngày thứ 5 nếu NS1 âm tính.

Các hướng dẫn quốc tế cũng nhấn mạnh yếu tố thời gian. CDC chia giai đoạn cấp thành 0–7 ngày và khuyến nghị sử dụng các phương pháp phát hiện virus/kháng nguyên kết hợp với IgM theo bối cảnh; sau ngày thứ 7, IgM có vai trò lớn hơn.

Thời điểm cần làm test nhanh sốt xuất huyết

Ngày 1 - 4 từ khi khởi phát triệu chứng

Trong những ngày đầu, NS1 là một dấu ấn quan trọng có thể được tìm kiếm. Đây cũng là giai đoạn đáp ứng kháng thể có thể chưa phát triển đến mức dễ phát hiện, nên xét nghiệm kháng thể âm tính quá sớm chưa đủ để loại trừ nhiễm dengue.

Một số điểm cần nhớ:

• NS1 có vai trò quan trọng trong giai đoạn sớm.
• IgM có thể chưa đạt mức phát hiện trong những ngày đầu.
• NS1 âm tính không phải bằng chứng tuyệt đối rằng người bệnh không mắc sốt xuất huyết.
• Cần tiếp tục theo dõi và được đánh giá dựa trên diễn biến lâm sàng, ngày bệnh và các xét nghiệm phù hợp.

Nếu mới sốt vài ngày nhưng xét nghiệm kháng thể âm tính, không nên suy luận đơn giản rằng người bệnh không mắc sốt xuất huyết. Kết quả cần được xem xét cùng ngày bệnh và triệu chứng.

Ngày 5 - 7 từ khi khởi phát triệu chứng

Từ khoảng ngày thứ 5, có sự giao thoa giữa các dấu ấn. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, NS1 vẫn có thể được sử dụng trong giai đoạn này; nếu NS1 âm tính, xét nghiệm IgM/IgG có thể được thực hiện theo hướng dẫn.

Điều này không có nghĩa ngày thứ 5 là ngày test chính xác nhất. Thay vào đó, kháng thể bắt đầu trở thành một phần quan trọng hơn của chiến lược xét nghiệm.

Khi đọc kết quả trong khoảng ngày 5 - 7:

• NS1 vẫn có thể có giá trị tùy ngày bệnh và phương pháp được sử dụng.
• IgM/IgG có thêm vai trò khi bệnh đã tiến triển qua những ngày đầu.
• NS1 âm tính không nên được diễn giải riêng lẻ thành “không mắc sốt xuất huyết”.
• Test có nhiều dấu ấn, cần đọc riêng NS1, IgM và IgG thay vì chỉ nhìn chung là “test dương tính”.

Nếu không nhớ chính xác ngày bắt đầu sốt hoặc thời điểm khởi phát triệu chứng không rõ, nên trao đổi thông tin này với nhân viên y tế vì nó có thể ảnh hưởng đến cách diễn giải xét nghiệm.

Sau ngày thứ 7

Sau ngày thứ 7, trọng tâm xét nghiệm thay đổi. CDC nêu IgM là xét nghiệm chính sau giai đoạn cấp 0 - 7 ngày trong chiến lược chẩn đoán của cơ quan này.

Ở giai đoạn này:

• IgM có vai trò lớn hơn trong đánh giá nhiễm gần đây.
• Không nên dùng kết quả IgG dương tính đơn độc để khẳng định đang mắc sốt xuất huyết cấp.
• Kết quả xét nghiệm vẫn cần đặt cùng ngày bệnh, triệu chứng và bối cảnh lâm sàng.
• Mức độ nặng không thể đánh giá chỉ bằng test nhanh.

IgG dương tính đơn độc sau ngày thứ 7 không tự động đồng nghĩa với việc người bệnh đang mắc dengue cấp. Test nhanh cũng không cho biết bệnh đang ở mức độ nhẹ hay nặng.

Lựa chọn xét nghiệm còn phụ thuộc mục đích chẩn đoán, tình trạng hiện tại và phương pháp mà cơ sở y tế sử dụng.

Bảng dưới đây tóm tắt các dấu ấn thường được cân nhắc theo từng giai đoạn:

Hướng dẫn cách đọc kết quả test nhanh sốt xuất huyết

Đọc kết quả gồm hai việc: nhận biết các vạch hoặc ký hiệu trên bộ test và hiểu kết quả đó có ý nghĩa gì đối với khả năng nhiễm dengue. 

Không nên áp dụng một sơ đồ vạch C/T/M/G/NS1 cho mọi sản phẩm. Vị trí vạch, ký hiệu, lượng mẫu, dung dịch đệm và thời gian đọc có thể khác nhau giữa các kit. Khi sử dụng sản phẩm cụ thể, cần tuân thủ hướng dẫn của chính sản phẩm đó.

Về nguyên tắc, cần xác nhận bộ test hợp lệ theo hướng dẫn của nhà sản xuất, xác định dấu ấn nào dương tính hoặc âm tính, sau đó diễn giải theo ngày bệnh.

NS1, IgM và IgG là các dấu ấn khác nhau và cần được diễn giải theo ngày bệnh.

Kết quả NS1 dương tính hoặc âm tính

NS1 là kháng nguyên liên quan đến virus dengue và đặc biệt hữu ích trong giai đoạn sớm. Theo Bộ Y tế Việt Nam, xét nghiệm nhanh NS1 được sử dụng từ ngày 1–7 và ưu tiên trong 5 ngày đầu.

Khi đọc kết quả NS1:

• NS1 dương tính hỗ trợ xác định nhiễm dengue cấp trong bối cảnh phù hợp.
• NS1 âm tính không đồng nghĩa chắc chắn không mắc dengue.
• Ngày bệnh ảnh hưởng đến giá trị diễn giải của kết quả.
• Còn nghi ngờ lâm sàng, người bệnh có thể cần được đánh giá hoặc xét nghiệm thêm theo chỉ định chuyên môn.

CDC cũng nhấn mạnh NS1 hoặc NAAT âm tính trong giai đoạn cấp không đủ để loại trừ bệnh. Vì vậy, không nên dựa riêng vào NS1 âm tính để đưa ra kết luận chắc chắn.

Kết quả IgM dương tính hoặc âm tính

IgM là kháng thể được cơ thể tạo ra trong đáp ứng với nhiễm dengue. Khác với NS1, đây là dấu ấn của phản ứng miễn dịch chứ không phải thành phần của virus.

Khi đọc IgM:

• IgM dương tính có thể hỗ trợ nhận định nhiễm dengue gần đây nhưng cần được diễn giải theo thời điểm lấy mẫu, tình trạng lâm sàng và bối cảnh dịch tễ; xét nghiệm huyết thanh cũng có thể gặp phản ứng chéo với một số flavivirus khác.
• IgM âm tính quá sớm có thể xảy ra khi kháng thể chưa đạt mức phát hiện.
• IgM âm tính, không nên tách khỏi ngày bệnh để đưa ra kết luận tuyệt đối.
• Sau giai đoạn cấp, vai trò của IgM trở nên đáng chú ý hơn.

Tại Việt Nam, hướng dẫn của Bộ Y tế đề cập xét nghiệm IgM/IgG từ ngày thứ 5 nếu NS1 âm tính. CDC cũng đưa IgM vào chiến lược xét nghiệm trong giai đoạn cấp và coi IgM là xét nghiệm chính sau ngày thứ 7.

Kết quả IgG dương tính hoặc âm tính

IgG cũng là một kháng thể liên quan đến đáp ứng miễn dịch. Điểm cần lưu ý là IgG dương tính đơn độc không đủ để kết luận một người đang mắc sốt xuất huyết cấp.

Khi đọc IgG:

• IgG dương tính cho biết xét nghiệm phát hiện được kháng thể IgG theo đặc tính của phương pháp xét nghiệm.
• IgG dương tính đơn độc không chứng minh độc lập rằng người bệnh đang có dengue cấp.
• IgG âm tính cần được hiểu dựa trên ngày bệnh và bối cảnh.
• Test kết hợp, nếu có NS1, IgM và IgG, từng dấu ấn cần được diễn giải riêng.

Vì vậy, không nên chỉ dựa vào số lượng vạch trên test kết hợp để kết luận tình trạng nhiễm. Cần xác định vạch xuất hiện tương ứng với dấu ấn nào.

Kết quả test không hợp lệ

Một kết quả có thể không hợp lệ nếu bộ test không hoạt động đúng hoặc người dùng không thực hiện đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Do thiết kế giữa các sản phẩm khác nhau, không nên áp dụng một sơ đồ vạch cố định cho mọi kit.

Cần kiểm tra:

• Vạch kiểm soát không xuất hiện theo yêu cầu trong hướng dẫn sử dụng của kit, kết quả có thể không hợp lệ.
• Thời gian đọc phải trong khoảng thời gian nhà sản xuất quy định.
• Thao tác lấy mẫu như lượng mẫu, dung dịch và các bước thực hiện phải đúng hướng dẫn.
• Điều kiện sản phẩm cần tuân thủ yêu cầu bảo quản và sử dụng ghi trong hướng dẫn của kit.

Nếu test không hợp lệ, không nên diễn giải các vạch còn lại như một kết quả chẩn đoán.

Nếu không chắc cách đọc một sản phẩm cụ thể, nên xem đúng tài liệu hướng dẫn đi kèm thay vì đối chiếu với hình ảnh của một kit khác trên Internet.

Test nhanh sốt xuất huyết dương tính cần làm gì?

Kết quả test nhanh dương tính cung cấp thông tin liên quan đến tình trạng nhiễm tùy dấu ấn và bối cảnh. Tuy nhiên, test nhanh không cho biết một người đang mắc bệnh nhẹ hay nặng.

Sau khi nhận kết quả dương tính:

• Được đánh giá y tế phù hợp: Liên hệ hoặc đến cơ sở y tế để xem xét triệu chứng, ngày bệnh và tình trạng hiện tại.
• Theo dõi diễn biến: Chú ý thay đổi của triệu chứng thay vì chỉ tập trung vào kết quả test ban đầu.
• Thực hiện xét nghiệm khác khi được chỉ định: Test nhanh không thay thế toàn bộ quá trình đánh giá và theo dõi dengue.
• Không tự đánh giá mức độ nặng: Test nhanh không cho biết bệnh đang nhẹ, nặng hay sẽ diễn tiến như thế nào.
• Không trì hoãn khám: Nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, cần được đánh giá y tế ngay cả khi trước đó test âm tính hoặc chưa làm test.

Các biểu hiện bất thường cần đi khám ngay

Test nhanh âm tính không nên là lý do trì hoãn chăm sóc y tế nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo. Sốt giảm cũng không đồng nghĩa nguy cơ đã hoàn toàn qua đi; giai đoạn nguy hiểm của dengue thường xuất hiện quanh thời điểm người bệnh bắt đầu giảm sốt và giai đoạn nguy kịch có thể diễn tiến trong khoảng 24 - 48 giờ sau đó.

Các dấu hiệu cảnh báo ở người bệnh sốt xuất huyết cần đi khám ngay

Các dấu hiệu cảnh báo hoặc biểu hiện bất thường cần được đánh giá y tế sớm gồm:

• Đau bụng nhiều, đau bụng liên tục hoặc đau khi ấn bụng
• Nôn nhiều hoặc nôn dai dẳng
• Chảy máu niêm mạc, chẳng hạn chảy máu mũi, chân răng, nôn ra máu, đi ngoài ra máu hoặc xuất huyết âm đạo bất thường
• Lừ đừ, vật vã, bứt rứt hoặc có thay đổi tri giác
• Có biểu hiện ứ dịch, chẳng hạn khó thở hoặc tình trạng gợi ý tràn dịch cần được nhân viên y tế đánh giá
• Gan to, khi được phát hiện qua thăm khám
• Tiểu ít hoặc không tiểu trong thời gian kéo dài
• Tay chân lạnh, ẩm; mệt lả hoặc tình trạng toàn thân xấu đi
• Không ăn uống được hoặc cảm thấy khó chịu hơn dù sốt đã giảm hoặc hết sốt

Việc đã giảm sốt hoặc vừa có kết quả test âm tính không phải là căn cứ duy nhất để kết luận nguy cơ đã qua.

Nếu có biểu hiện đáng lo, ưu tiên là được khám và đánh giá. Không nên chờ đến đúng ngày, chờ test chuyển dương tính hoặc chờ thêm một bộ test tại nhà trước khi tìm kiếm chăm sóc y tế.

Câu hỏi thường gặp về test nhanh sốt xuất huyết

Test nhanh sốt xuất huyết có chính xác không?

Không có một tỷ lệ chính xác duy nhất áp dụng cho mọi test nhanh sốt xuất huyết. Hiệu năng có thể thay đổi theo loại phương pháp xét nghiệm, dấu ấn được phát hiện, thời điểm lấy mẫu, quần thể nghiên cứu và các yếu tố khác.

Các systematic review/meta-analysis về dengue rapid diagnostic tests cho thấy hiệu năng biến thiên đáng kể giữa nghiên cứu và phương pháp. 

Test nhanh sốt xuất huyết âm tính có mắc bệnh không?

Có thể. Kết quả âm tính không phải lúc nào cũng loại trừ sốt xuất huyết.

Khi đánh giá kết quả âm tính, cần biết người bệnh đã làm NS1 hay IgM/IgG và xét nghiệm được thực hiện vào ngày bệnh thứ mấy. Nếu vẫn sốt, triệu chứng tiến triển hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, không nên dùng một kết quả âm tính để trì hoãn đánh giá y tế.

Khi nào cần xét nghiệm lại?

Không có một lịch xét nghiệm lại duy nhất áp dụng cho tất cả người bệnh. Quyết định phụ thuộc ngày bệnh, loại test đã thực hiện, kết quả trước đó, triệu chứng và đánh giá chuyên môn.

Hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam đề cập từ ngày thứ 5, nếu NS1 âm tính, có thể thực hiện xét nghiệm IgM/IgG. Đây là nguyên tắc lựa chọn dấu ấn theo giai đoạn bệnh, không phải quy tắc mọi người đều phải xét nghiệm lại vào một ngày cố định.

Test nhanh sốt xuất huyết bao lâu có kết quả?

Không nên áp dụng một con số phút duy nhất cho mọi bộ test. Thời gian thực hiện và thời điểm đọc kết quả phụ thuộc sản phẩm và hướng dẫn của nhà sản xuất.

Với một kit cụ thể, cần đọc kết quả đúng trong khoảng thời gian quy định. Evidence Base của bài không hỗ trợ một thời gian chung áp dụng cho tất cả rapid test, vì vậy không nên đưa ra một con số phổ quát.

Có thể tự test sốt xuất huyết tại nhà không?

Điều này phụ thuộc vào sản phẩm cụ thể và hướng dẫn sử dụng của sản phẩm đó. Không nên mặc định mọi bộ test dengue đều được thiết kế hoặc phê duyệt để người dùng tự thực hiện tại nhà.

Ngay cả khi một sản phẩm được phép sử dụng theo hình thức tự test, kết quả vẫn không thay thế đánh giá y tế khi có triệu chứng đáng lo. Người dùng cần tuân thủ hướng dẫn về lấy mẫu, lượng mẫu, dung dịch, thời gian chờ và cách đọc kết quả.

Không có đủ căn cứ để khẳng định chung rằng test tại nhà có độ chính xác tương đương xét nghiệm tại cơ sở y tế.

Lựa chọn đúng bộ kit để xét nghiệm tại nhà

Test nhanh có thay thế xét nghiệm PCR không?

Không. Test nhanh và PCR/NAAT không phải hai phương pháp hoàn toàn tương đương.

Test NS1 tìm kháng nguyên; xét nghiệm kháng thể tìm IgM/IgG; còn NAAT/PCR tìm vật liệu di truyền của virus. CDC sử dụng NAAT + IgM hoặc NS1 + IgM trong chiến lược xét nghiệm ở giai đoạn cấp 0 - 7 ngày, cho thấy các phương pháp có thể được sử dụng theo mục tiêu và bối cảnh khác nhau.

Test dương tính có cần xét nghiệm tiểu cầu không?

Không thể kết luận rằng mọi trường hợp test nhanh dương tính đều phải thực hiện một xét nghiệm cụ thể chỉ dựa trên kết quả test. Việc chỉ định công thức máu, tiểu cầu hoặc các xét nghiệm theo dõi khác phụ thuộc tình trạng lâm sàng, ngày bệnh và đánh giá chuyên môn.

Test nhanh cung cấp thông tin liên quan đến nhiễm dengue tùy dấu ấn nhưng không trực tiếp cho biết số lượng tiểu cầu hoặc mức độ nặng. Vì vậy, người bệnh không nên dùng kết quả test nhanh để tự quyết định mình cần hoặc không cần xét nghiệm tiểu cầu.

Thời điểm có vai trò quan trọng khi làm test nhanh sốt xuất huyết. NS1 có vai trò đáng chú ý trong những ngày đầu, còn IgM/IgG có thêm ý nghĩa khi bệnh tiến triển tùy giai đoạn và bối cảnh.

Khi đọc kết quả, cần kết hợp ba yếu tố: ngày bệnh, dấu ấn được xét nghiệm và triệu chứng hiện tại. Một kết quả dương tính hoặc âm tính đơn lẻ không nên được tách khỏi những thông tin này để đưa ra kết luận tuyệt đối.

Nếu tình trạng đáng lo hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, cần ưu tiên đánh giá y tế thay vì chờ thêm một kết quả test. Hãy liên hệ ngay tới Trung tâm y khoa NeoMedic để được tư vấn, lấy mẫu xét nghiệm và đọc kết quả chi tiết.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Y tế Việt Nam. Quyết định số 2760/QĐ-BYT ngày 04/07/2023 về việc ban hành Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Sốt xuất huyết Dengue.
2. World Health Organization. Laboratory testing for dengue virus: interim guidance, 2025.
3. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Testing Guidance for Dengue, cập nhật 2025.
4. Systematic review/meta-analysis về dengue rapid diagnostic tests. PubMed PMID: 32520127.
5. Systematic review/meta-analysis về hiệu năng xét nghiệm nhanh dengue. PubMed PMID: 35988010.